ارزیابی فوق پیشرفتۀ پیژامهای چطور کار می کند؟
یک پیژامه
همان کتابی که با عجله خریدید چون "جلدش قشنگ بود"! وقتی شب مشغول خواندنش هستید، وسط کتاب کودک میپرسد «تموم شد؟» صفحۀ بعد از خودتان میپرسید «چرا این رو خریدم؟» داستان به آخر نرسیده، کودک شما را می گذارد و سراغ اسباب بازی هایش می رود. کتاب را میبندید و تا فارغ التحصیلی او از دانشگاه، دیگر به سراغش نمی روید. نه خاطره میسازد، نه لذتی دارد، نه هیچی. فقط یک شیء است.
دو پیژامه
کتاب بدی نیست. نقاشیهایش قابل قبول است. قصهاش سر و ته دارد. کودک تا آخر مینشیند و حتی یک بار هم میخندد. اما وقتی شب بعد میگویید «بیا همون کتاب دیشبی رو بخونیم»، نگاهتان میکند و میگوید «کدوم کتاب؟» خودتان هم هرچه فکر می کنید یادتان نمی آید داستان کتاب راجع به چی بود. نه خوب، نه بد، متوسطِ بی اثر.
سه پیژامه
کودک کتاب را خیلی دوست دارد. شب اول آن را سه بار می خوانید، یک هفته بعد هنوز هم شبها آن را میخوانید. با اینکه بار اول کتاب را با ذوق خوانده اید، بار یازدهم دیگر دل و دماغش را ندارید. قافیههای تکراری توی خواب هم به سراغتان می آیند و از خودتان می پرسید چرا جملات شخصیت اصلی ربط چندانی به داستان نداشت؟ به خودتان دلگرمی می دهید که طنز است دیگر، اما طنز نیست. اما از آن طرف، هر شب که کتاب را باز می کنید کودکتان ذوق زده می پرد توی بغلتان. شماهم لبخندی می زنید و بعد از یک خمیازۀ یواشکی، کتاب را شروع می کنید.
چهار پیژامه
کتاب شما و کودک را غافلگیر میکند. داستانی با شخصیت پردازی هوشمندانه، پیچش عاطفیِ ساده اما مؤثر، تصاویر هنرمندانه و یک غافلگیری زیبا که هر چه می خوانید اثرش را از دست نمی دهد. کودک در صفحهای میخندد، در صفحۀ بعد با نگرانی میپرسد «خرگوشه گم شد؟» و آخر سر کتاب را میگیرد و تصاویر را دوباره با دقت نگاه می کند. آنقدر کتاب را می خوانید که تمام جملاتش را حفظ می شوید. آن را به دوستانتان معرفی می کنید. اینها کتابهایی هستند که ماندگارند.
پنج پیژامه
خصوصیات چهار پیژامهای را دارد و یک سمفونی زیبا از کلمات و تصاویر است. اما این کتاب چیزی را در درون شما تکان می دهد و مطمئن باشید که همین اتفاق در درودن کودک هم می افتد. انگار بعد از خواندن این کتاب کودک شما چند سال بزرگ تر شده. وقتی بعداً در یک لحظۀ غافلگیر کننده، تاثیر این کتاب را در رفتار کودک می بینید و با خودتان می گویید. «باید قابش کنم بزنم به دیوار». نادر است، عزیز است، و یک جلد آن به یک قفسه کامل از کتابهای یک و دو و سه پیژامه ای میارزد. اگر همه چند تایی کتاب از این دست داشته باشند، کلاس های روانشناسی کودک تعطیل میشوند.
و حالا برای والدین موشکاف و کنجکاوتر:
سیستم پنج پیژامه را دیدید؟ قشنگ بود نه؟ اما این پیژامه ها که از هوا نیامده اند. پرده را کنار بزنید و به پشت صحنه بیایید. جایی که دوازده فاکتور علمی تصمیم میگیرند کدام کتاب پنج پیژامه بگیرد و کدام فقط یکی.
- پیرنگ (ساختار علیمنطقی رویدادها)
داستان باید زنجیرهای از علت و معلول باشد، نه اتفاقهای پشت سر هم. اگر حذف یک اتفاق باعث شود داستان فرو بریزد، پیرنگ خوب است. اگر کتاب فقط بگوید «این شد، بعد آن شد، بعد این شد» بدون اینکه «به خاطر این، آن شد»، یعنی نویسنده بند را آب داده است. - شخصیتپردازی
شخصیت باید باورپذیر، غیرکلیشهای و برای کودک قابل همذات پنداری باشد. اگر هم یک ویژگی مثل ترس، کنجکاوی، لجبازی داشته باشد که در طول داستان به تدریج تغییر کند که چه بهتر. خیلی از شخصیتها هم در آخر داستان تغییر نمیکنند ولی همچنان به یاد ماندنی هستند. - زاویهی دید
تغییر ناگهانی زاویهی دید برای کودکان زیر ۸ سال سردرگمکننده است. راوی نباید در داستان دخالت کند. تحقیقات نشان داده راوی دانای کلِ مداخلهگر (که مدام نظر میدهد) تمرکز کودک را مختل میکند. - زبان و سبک
واژگان باید متناسب با سن و جملات کوتاه و روان باشند. استفاده از تکرار و قافیه در گروههای سنی پایین حکم طلا را دارد و پرهیز از اطناب شرط است. در مورد زبان و سبک در هر گروه سنی قوانینی وجود دارد که سرتان را با آنها درد نمیآوریم. اما اگر کنجکاو هستید آن پایین به منبع شماره ۴ رجوع کنید. - پایبندی به زبان فارسیِ صحیح و طبیعی
استفاده از واژگان صحیح فارسی به جای واژگان بیگانهی غیرضروری. رعایت ساختار دستوری درست و استفاده از قافیه و آهنگ طبیعی در اشعار. قافیه ها نباید چنان تحمیلی باشند که برای جا دادنشان در بیت، نیاز به پاشنهکش داشته باشید. - تصویرگری و تعامل متن و تصویر
از نظر آقای قصهگو این یکی از مهمترین فاکتورهای یک کتاب خوب است. تصویر در سه سطح عمل میکند: ۱) تکرار اطلاعات متن (ضعیف) ۲) تکمیل اطلاعات متن (متوسط) ۳) ارائهی اطلاعات مکمل و یا حتی متضاد به متن (عالی). بهترین کتابهای تصویری آنهایی هستند که کودک برای فهم کامل باید هم متن را بخواند/بشنود و هم در تصویر غرق شود. و برای گروههای سنی خردسال کتابی پادشاه است که تصاویرش بزرگ و زیاد و جذاب و متنش کوتاه باشد. - مضمون و پیام
آیا پیام مستقیم و شعاری است یا غیرمستقیم و باز برای تفسیر. نوشتار خوب در سه سطح کودک را درگیر میکند: اول: ماجرای سرگرمکننده، دوم: مسئلهی اخلاقیِ غیرمستقیم، سوم: سوال فلسفی برای کودک. در طرف مقابل نوشتار نامناسب را داریم که نتیجهی اخلاقیاش را به روشنی در پایان کتاب نوشته است تا کودک و والدین و هفت پشت آنها عبرت بگیرند. پژوهشهای واکنش-خواننده، نشان میدهد کودکانی که خودشان پیام را کشف میکنند، آن را تا هفتهها به یاد میآورند. - قابلیت پیشبینی و غافلگیری
کتاب باید تعادلی بین الگوی تکراری (برای فعالسازی دانش پیشین کودک) و نقض حداقلیِ آن الگو (برای تحریک انعطافپذیری شناختی) برقرار کند. با یک حساب سرانگشتی ۷۰٪ پیشبینیپذیری و ۳۰٪ غافلگیری خوب از آب در میآید. اگر کتاب کاملاً پیشبینیپذیر باشد، تخیل کوچولوی ما خاموش میشود. اگر هم کاملاً غیرمنتظره باشد، ممکن است مضطربش کند. - کیفیت طنز
کودک واقعاً میخندد یا شما فکر میکنید متن بامزه است؟ سه نوع طنز مناسب کودک: الف) طنزِ ناسازگاری (ماهی روی درخت، اردکی که پرواز بلد نیست) ب) طنزِ اغراق (فیل به اندازهی مورچه، مورچه به اندازهی فیل) ج) طنزِ موقعیت وارونه (بچه به پدر میگوید «اتاقت را مرتب کن»). طنز کلامی بزرگسالانه یا آمیخته به تمسخر و تحقیر مناسب کودکان ما نیست. - عدم بازتولید کلیشههای جنسیتی، نژادی و طبقاتی
معمولاً در سه سطح: الف) تعداد شخصیتهای دختر و پسر و نسبت کنشگری آنها، ب) رنگ پوست، وضعیت جسمانی و قومیت شخصیتهای مثبت در برابر منفی و ج) بازنمایی نهادهایی مثل خانواده، مدرسه، کار (مثلاً آیا فقط پدر است که سر کار میرود؟).
لطفاً دقت کنید : پژوهش نورمن فِیرکلاف، زبانشناس معروف انگلیسی، نشان داده که کلیشههای بازتولید شده در کتاب کودک، تا نوجوانی در ناخودآگاه کودک میماند. - ریتم و بلندی متن برای بلندخوانی
کتاب کودک، خصوصاً کتابهای زیر هشت سال باید برای بلند خوانی توسط والد یا مربی خوشآهنگ بوده و نفسگیر نباشد. اگر به فرمولهای مربوط به این قاعده علاقهمند هستید، مثلاً در گروه سنی الف و ب هر جمله نباید از چند هجا تجاوز کند؟ نگاهی به منبع شماره ۱۱ بیندازید. (جوابش ۱۵ تا ۲۰ هجاست) - کیفیت فیزیکی و طراحی کتاب
برعکس شما که کتابهای خودتان را روی چشمتان میگذارید، کتاب کودک یک کالای مصرفی است. و گاهی پاره کردن صفحهی کتاب (که از شانس تان روی کاغذ کاهی چاپ شده) نشان علاقهی زیاد نوباوهی شما به آن کتاب است. جلد، کاغذ، اندازهی قلم و نوع صحافی مناسب با گروه سنی از عوامل تعیینکننده در گرفتن پیژامه هستند.
منابع
(درست است که بعضی هایشان قدیمی هستند اما دود از کنده بلند میشود. هنوز که هنوز است کمتر کسی جرات دارد روی حرف پیاژه حرفی بیاورد)
فاکتور 1:
Nodelman, P. (2008). The Hidden Adult: Defining Children's Literature. Johns Hopkins UP.
فاکتور 2:
Nikolajeva, M. (2014). Reading for Learning: Cognitive Approaches to Children's Literature. John Benjamins.
فاکتور 3:
Stephens, J. (1992). Language and Ideology in Children's Fiction. Longman.
فاکتور 4:
Hunt, P. (2001). Children's Literature. Blackwell.
فاکتور 5:
انوری، حسن. (۱۳۹۵). دستور زبان فارسی (ویژهی نگارش کودکان). انتشارات مدرسه.
فاکتور 6:
Nikolajeva, M. & Scott, C. (2006). How Picturebooks Work. Routledge.
فاکتور 7:
7a. Lukens, R. (2007). A Critical Handbook of Children's Literature. Pearson.
7b. Bettelheim, B. (1976). The Uses of Enchantment: The Meaning and Importance of Fairy Tales. Knopf.
فاکتور 8:
Piaget, J. (1962). Play, Dreams and Imitation in Childhood. Norton.
فاکتور 9:
Mikkelsen, N. (2005). Power of the Page: Children's Literature and Literacy. Routledge.
فاکتور 10:
10a. Botelho, M. J. & Rudman, M. K. (2009). Critical Multicultural Analysis of Children's Literature. Routledge.
10b. Fairclough, N. (2013). Critical Discourse Analysis: The Critical Study of Language. Routledge.
فاکتور 11:
Fox, M. (2001). Reading Magic: Why Reading Aloud to Our Children Will Change Their Lives Forever. Harcourt.
فاکتور 12:
12a. Salisbury, M. (2018). Illustrating Children's Books: Creating Pictures for Publication. Laurence King.
12b. American Society for Testing and Materials (ASTM) F963-17. Standard Consumer Safety Specification for Toy Safety.
